Automatisch gedrag domineert ons dagelijks handelen

Gedrag is zelden volledig bewust en dat verandert hoe je stuurt

Het grootste deel van wat mensen dagelijks doen, gebeurt automatisch en buiten directe bewuste controle. Nieuw onderzoek laat zien dat circa 65% van gedrag onbewust wordt gestart en zelfs 88% automatisch wordt uitgevoerd. Dit maakt duidelijk dat sturen op gedrag in de praktijk minder draait om rationele keuzes en meer om routines, context en omgeving.

Van simpele vuistregel naar genuanceerd beeld

De bekende verdeling van 5% bewust en 95% onbewust gedrag blijkt te simplistisch. Recente studies tonen een genuanceerder beeld waarin bewust en onbewust gedrag continu in elkaar overlopen. Gedrag is zelden volledig gepland of volledig automatisch, maar ontstaat uit een combinatie van beide.

Hierdoor ontstaat een belangrijk inzicht: vaste verhoudingen zeggen weinig over hoe gedrag daadwerkelijk tot stand komt. Dit vertaalt zich in de noodzaak om interventies minder zwart-wit te benaderen.

Automatisch gedrag domineert uitvoering

Uit onderzoek blijkt dat vooral de uitvoering van gedrag grotendeels automatisch verloopt. Zelfs wanneer een keuze bewust wordt gemaakt, gebeurt de invulling ervan vaak op routine. Denk aan dagelijkse handelingen zoals reizen, werken of bewegen, die grotendeels zonder actieve aandacht plaatsvinden.

Het gevolg is dat veranderingen in gedrag vaak niet slagen als alleen wordt ingezet op bewuste besluitvorming. De uitvoering blijft namelijk gestuurd door bestaande gewoontes.

Onbewust gedrag volgt vaak intenties

Opvallend is dat automatisch gedrag in veel gevallen wél aansluit bij wat mensen willen. Ongeveer 76% van de handelingen – bewust én onbewust – ligt in lijn met eerdere intenties. Gewoontes zijn dus vaak het resultaat van herhaalde bewuste keuzes uit het verleden.

Voor de praktijk houdt dit in dat gewenst gedrag geborgd kan worden door het om te zetten in routines. Wat eerst moeite kost, kan uiteindelijk vanzelfsprekend worden.

Gedrag bestaat uit meerdere lagen

Veel dagelijkse handelingen bestaan uit een mix van bewuste en onbewuste componenten. Iemand kan bewust kiezen om naar kantoor te gaan, terwijl de fysieke handelingen – lopen, sturen, typen – grotendeels automatisch verlopen.

Hierdoor ontstaat een gelaagd beeld van gedrag, waarin interventies op verschillende niveaus kunnen aangrijpen: keuze, routine en uitvoering.

Hersenonderzoek bevestigt samenspel

Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat bewuste en onbewuste processen nauw samenwerken in de hersenen. Het grootste deel van de hersenactiviteit vindt plaats buiten het bewustzijn, terwijl we toch het gevoel hebben controle te hebben over ons handelen.

Dit vertaalt zich in een praktijk waarin gedrag niet eenvoudig te sturen is via alleen informatie of bewustwording. De context waarin gedrag plaatsvindt is minstens zo bepalend.

Effectiever sturen vraagt om dubbele strategie

De combinatie van bewuste en automatische processen betekent dat gedragsverandering om een tweesporenaanpak vraagt. Enerzijds door mensen aan te spreken op keuzes en intenties, anderzijds door de omgeving zo in te richten dat gewenst gedrag vanzelf ontstaat.

De kern is dat gedrag pas echt verandert wanneer denken en doen elkaar versterken. Alleen overtuigen is onvoldoende; de context moet meebewegen.

Bron: nrc.nl